Odrzucenie spadku przez małoletnie dziecko

Odrzucając spadek, co do zasady jako spadkobiercy ustawowi, musimy pamiętać o tym, że „przechodzi” on na nasze dzieci. Jeśli w skład masy spadkowej wchodzą wyłącznie długi, lub wartość aktywów jest mniejsza od pasywów najlepszy rozwiązaniem jest odrzucenie spadku, jednakże jeśli nasze dzieci są jeszcze małoletnie musimy zrobić to w ich imieniu.

Chcąc odrzucić spadek w imieniu dziecka należy złożyć wniosek o wyrażenie zgody na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. Sąd rodzinny rozpatrując przedmiotową sprawę oceni czy czynność ta będzie korzystna dla dziecka. Dlatego też ważne jest dostarczenie dowodów potwierdzających to, że spadek jest zadłużony i przyjęcie go przez dziecko nie będzie korzystne. Gdy uzyskamy zgodę Sądu oświadczeniem o odrzuceniu spadku przez dziecko możemy złożyć w ramach postępowania spadkowego lub przed notariuszem.

Należy pamiętać, że oświadczenie to powinno być złożone w terminie 6 miesięcy od momentu dowiedzenia się o tytule powołania – najczęściej początkiem biegu tego terminu będzie moment odrzucenia spadku przez rodzica. Samo uzyskanie zgody Sądu rodzinnego na odrzucenie spadku nie jest równoznaczne ze złożeniem oświadczenia w tym przedmiocie.

Zgłoszenie spadku w urzędzie skarbowym

Spadkobiercy, którzy uzyskali sądowe stwierdzenie nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia muszą pamiętać o załatwieniu w urzędzie skarbowym formalności związanych z rozliczeniem podatku od spadku.

Ustawa o podatku od spadków i darowizn pozwala na to w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia stwierdzającego nabycie spadku. Tożsamy termin obowiązuje w sytuacji przeprowadzenia postępowania spadkowego „u notariusza”, albowiem zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku i liczy się od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Notariusz dokonuje rejestracji aktu poświadczenie dziedziczenia niezwłocznie po jego sporządzeniu.

Najbliższa rodzina jest zwolniona od obowiązku uiszczenia podatku od spadków i darowizn pod warunkiem, że w wyżej wskazanym terminie 6 miesięcy zawiadomi właściwy urząd skarbowy o nabyciu spadku (na formularzu SD-Z2). Spadkodawcy nie objęci zwolnieniem muszą natomiast złożyć deklarację na formularzu SD-3 a także rozliczyć podatek w terminie miesięcznym liczonym od uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego nabycie spadku.

Wydziedziczenie – informacje ogólne

Przepis art. 1008 Kodeksu Cywilnego przewiduje instytucję wydziedziczenia.

Wydziedziczenie polega na tym, że spadkodawca – w razie ziszczenia się określonych przesłanek (przyczyn wydziedziczenia) – może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku.

Spadkodawca podejmując decyzję o wydziedziczeniu osoby uprawnionej do zachowku, musi wskazać w nim przyczynę wydziedziczenia, jednakże będzie ono skuteczne tylko wtedy, gdy wskazana zostanie co najmniej jedna z przyczyn wymienionych w powołanym powyżej przepisie.

Do przyczyn tych ustawodawca zaliczył sytuację, gdy uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Umowa zbycia spadku lub udziału w spadku

Kolejnymi umowami dotyczącymi spadku są:

1) umowa zbycia spadku

2) umowa zbycia udziału w spadku.

Zgodnie z przepisem art. 1051 k.c. spadkobierca może zbyć w całości lub części spadek lub udział w spadku, a więc pewną masę majątkową. Wskazany przepis nie precyzuje rodzaju czynności prawnej stanowiącej podstawę rozporządzenia co oznacza, że spadkobierca możliwość wyboru rodzaju czynności, na podstawie której nastąpi przeniesienie spadku lub udziału w nim na nabywcę. Najczęściej umowa taka przybiera formę umowy darowizny lub sprzedaży.

Zbywcą spadku lub udziału w spadku może być spadkobierca ustawowy lub testamentowy. Jednakże w sytuacji gdy spadkobierca jest powołany do dziedziczenia zarówno z ustawy, jak i z testamentu, wówczas może on przedmiotem w/w umowy uczynić udział przypadający mu zarówno z jednego lub z obu tytułów. Rozporządzenie może nastąpić bez zgody współspadkobierców. Nabywcą może być zarówno osoba fizyczna jak i osoba prawna.

Umowa zbycia spadku lub jego udziału może zostać zawarta dopiero po przyjęciu spadku przez spadkobiercę. Jest to warunek konieczny, którego niespełnienie skutkuje nieważnością umowy. Przedmiotem zbycia może być całość albo określona ułamkowo część spadku lub udziału w spadku.

Umowa zbycia spadku lub udziału – gdy do dziedziczenia dochodzi kilku spadkobierców – może zostać zawarta do czasu dokonania jego działu, tj. istnienia pewnej rzeczywistej masy majątkowej.

Na zakończenie podkreślić należy, że art. 1051-1057 k.c. odnoszą się do zbycia spadku lub udziału w spadku, a więc pewnej masy majątkowej, natomiast art. 1035-1036 k.c. normują kwestię zbycia poszczególnych przedmiotów należących do spadku lub udziałów w tych przedmiotach.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia została uregulowana w art. 1048 Kodeksu cywilnego i stanowi jedyny wyjątek od ustanowionego w art. 1047 Kodeksu cywilnego zakazu zawierania umów o spadek po osobie żyjącej. 

Jest to umowa na podstawie której potencjalny spadkobierca ustawowy zrzeka się dziedziczenia po przyszłym spadkodawcy. Zaznaczyć należy, że zrzec się dziedziczenia może każdy spadkobierca ustawowy a nie tylko należący do pierwszej grupy spadkobierców. Oznacza to, że po przyszłym spadkodawcy zrzec dziedziczenia może się nie tylko jego zstępny (tj. syn, córka), ale także dalszy zstępny (np. wnuk).

Pamiętać należy, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również  zstępnych zrzekającego się (np. jeśli córka przyszłego spadkodawcy zrzeka się dziedziczenia po nim, to odnosi się to również do jej dzieci, które w tej sytuacji nie będą dziedziczyły po swojej/im babci/dziadku na podstawie ustawy), chyba że umówiono się inaczej. „Umówienie się inaczej” oznacza, że umowa zrzeczenia się dziedziczenia może zastrzegać, iż zrzeczenie się dziedziczenie będzie odnosiło skutek wyłącznie względem zrzekającego się, a nie jego zstępnych.

Skutkiem zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia jest wyłączenie danej osoby tj. zrzekającego się od dziedziczenie ustawowego po przyszłym spadkodawcy, z którym została ona zawarta. Zrzekającego się dziedziczenia traktuje się wówczas jako osobę która nie dożyła chwili otwarcia spadku,a  zatem nie ma ona żadnych uprawnień związanych ze statusem spadkobiercy (np. prawa do zachowku).

UWAGA: Zrzekający się nie traci zdolności bycia spadkobiercą testamentowym, co oznacza, że może zostać powołany do spadku na podstawie testamentu, jak również może być uczyniony na jego rzecz w testamencie zapis, zapis windykacyjny lub polecenie.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia aby była ważna, musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1048 zd. 2 k.c.).

Każda ze stron  może posłużyć się do zawarcia przedmiotowej umowy pełnomocnikiem.

Pełnomocnictwo powinno być pełnomocnictwem szczególnym udzielonym pod rygorem nieważności na piśmie.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia wywołuje skutki z chwilą śmierci spadkodawcy.

Testamenty zwykłe

Ustawa Kodeks cywilny przewiduje dwie formy testamentów – zwykłe i szczególne. Testamenty zwykłe, jak wskazuje sama nazwa, mogą zostać sporządzone w każdym czasie i wyznaczają porządek dziedziczenia, pod warunkiem, że nie zostaną odwołane. W przypadku testamentów szczególnych możność ich sporządzenia jest uzależniona od zaistnienia szczególnych okoliczności. Przedmiotowy wpis zostanie poświęcony testamentom zwykłym.

Wśród testamentów zwykłych wyróżniamy:

1)testament holograficzny czyli własnoręczny – może zostać sporządzony w ten sposób, że spadkodawca: napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze go a także opatrzy datą.

Naruszenie chociażby jednego z dwóch pierwszych wymogów zawsze pociąga za sobą skutek w postaci nieważności testamentu. Jeśli natomiast nastąpi naruszenie ostatniego wymogu (tj. zaniechanie opatrzenia testamentu datą) to również  spowoduje to nieważność testamentu – od tej zasady jest jednak wyjątek. Jeśli brak daty nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, jego treści oraz co do wzajemnego stosunku kilku testamentów jest on ważny.

Testament w tej formie mogą sporządzić wyłącznie osoby mogące pisać i czytać. Testament musi być sporządzony w sposób czytelny dla innych osób, tak aby możliwe było odtworzenie ostatniej woli testatora. Sporządzając testament testator może skorzystać z dowolnego narzędzia pisarskiego oraz materiału piśmienniczego (papier, płótno). Podpis złożony pod treścią testamentu powinien składać się z pełnego imienia (imion) i nazwiska.

2) testament notarialny – testament sporządzony w formie aktu notarialnego.

3) testament alograficzny – jest ostatnią dostępną formą spośród testamentów zwykłych. Sporządzić go może każda osoba, (która oczywiście spełnia wymogi do bycia testatorem – o czym była mowa w poprzednim  wpisie) za wyjątkiem osób niemych i głuchych.

Testament ten sporządza się w ten sposób, że w obecności dwóch świadków spadkodawca oświadcza swą ostatnią  wolę ustnie wobec: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.

Oświadczenie spadkodawcy spisuje się w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Protokół odczytuje się spadkodawcy w obecności świadków. Protokół powinien być podpisany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.

Testament – podstawowe informacje

Testament jest co do zasady dokumentem w którym spadkodawca rozrządza swoim własnym majątkiem na wypadek śmierci. Testament zawiera ostatnią wolę spadkodawcy.

Testament może obejmować rozrządzenie majątkiem wyłącznie jednego spadkodawcy. Testament może sporządzić i odwołać wyłącznie osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Spadkodawcy może w każdym czasie odwołać zarówno cały testament jak i jego poszczególne postanowienia. Testament sporządzić i odwołać spadkodawca może wyłącznie osobiście.

Testament może zostać odwołany poprzez sporządzenie przez spadkodawcę nowego testamentu lub pozbawienie testamentu cech od których zależy jego ważność, jego zniszczenie bądź dokonanie w nim zmian, które będą świadczyły o woli jego odwołania.

UWAGA! Gdy spadkodawca sporządził nowy testament, nie wskazując jednocześnie, że poprzedni odwołuje – odwołaniu ulegają wyłącznie te jego postanowienia, których nie można pogodzić z tymi, które zostały wskazane w nowym testamencie.

Kto może sporządzić testament?

Testament może sporządzić osoba fizyczna, która ma pełną zdolność do czynności prawnych – czyli osoba pełnoletnia lub kobieta, która po ukończeniu 16 roku życia, za zgodą sądu opiekuńczego, zawarła związek małżeński, albowiem w ten sposób nabyła pełnoletność (art. 10 KRiO).

Osoby ubezwłasnowolnione częściowo lub całkowicie nie mogą sporządzić testamentu.

Jak obliczyć zachowek?

Wyliczanie wysokości zachowku należy rozpocząć od ustalenia jaki udział spadkowy przysługiwałby danej osobie w przypadku dziedziczenia ustawowego (tj. gdyby spadkodawca nie pozostawił testamentu, lub z żadna z osób powołanych jako spadkobierca testamentowy – nie chciała lub nie mogła być spadkobiercą), jednakże żeby to zrobić należy oszacować wartość całego spadku.

Określając wartość spadku należy oszacować wysokość aktywów i pasywów wchodzących w jego skład. Wartość spadku określa się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z daty orzekania w przedmiocie roszczeń o zachowek.

Obliczając wartość pieniężną masy spadkowej należy powiększyć ją o darowizny udzielone spadkobiercom przez spadkodawcę, za wyjątkiem:

1) drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn,

2) dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku tj. śmiercią spadkodawcy,

3) na rzecz osób nie będących spadkobiercami.

Darowizny dokonane na rzecz spadkobierców lub osób, które są uprawnione do zachowku podlegają zaliczeniu niezależnie od tego kiedy zostały dokonane!

Pamiętać należy, że przy ustalaniu wysokości udziału spadkowego należy uwzględnić spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili. Nie wlicza się jednak osób, które przez umowę ze spadkodawcą zrzekły się dziedziczenia oraz osób które zostały wydziedziczone.

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Roszczenia związane  z zachowkiem, jako mające charakter majątkowy, podlegają przedawnieniu. Przedawnienie oznacza, że po upływie wskazanych w ustawie terminów osoba przeciwko której wystąpimy z roszczeniem zapłaty kwoty przypadającej z tytułu zachowku, ma możliwość uchylenia się od zaspokojenia tego roszczenia.

Gdy spadkodawca sporządził testament, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat 5 od jego ogłoszenia. Jednakże w sytuacjo gdy spadkodawca pozostawił po sobie kilka testamentów – wskazany powyżej termin biegnie dopiero od chwili ogłoszenia ostatniego ważnego testamentu, który ma wpływ na krąg spadkobierców.

Termin przedawnienia wymienionych roszczeń, w sytuacji gdy spadkodawca nie sporządził testamentu jest tożsamy, jednakże należy liczyć go od chwili otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy.